4D Nederlands / Beeldgeletterdheid,w & b

Artikel Nepnieuws & Taalontwikkeling

Inkadering thema nepnieuws: een lesserie over nepnieuws met gebruik van ict: inkadering van het thema. Een multidiciplinaire aanpak. Samenwerking tussen het vakgebied Nederlands en de zaakvakken Beeldende Vorming, Maatschappijleer en  Burgerschap.

Project Nep Nonsens Nieuws

Mensen, jonge mensen, krijgen heel wat informatie voor hun kiezen die vaak niet objectief is of zelfs fout. De Volkskrant deed onlangs onderzoek onder een representatieve groep van 2500  mensen.  Eén op de drie mensen geeft aan moeite te hebben met het bepalen van de waarheid en onwaarheid van het nieuws (Kanne en Driessen, 2017).

Filter bubble, echo kamer en algoritmen

Het is goed dat leerlingen leren om bronnen te vergelijken en in staat zijn om die informatie kritisch en doelbewust te verwerken (Van den Branden, 2015). Journalisten zijn erop getraind om polen in beeld te brengen en leveren vaak brandstof voor polarisering. Het is belangrijk in deze tijd dat leerlingen dat doorzien. Nieuwe, snelle media doen met oneliners geloven dat er simpele oplossingen zijn voor heel complexe problemen. Omdat steeds meer jongeren social media als grootste nieuwsbron gebruiken in plaats van de meer traditionele media zoals het tv-Journaal en de krant, wordt de kans groter dat gekleurd nieuws en nepnieuws zich snel verspreiden. Daarbij komt dat zij steeds meer belanden in een filter bubble, omdat Google, Youtube  en Facebook werken met algoritmen, die hen steeds meer ‘op smaak’ van items bedienen. Deze platforms schuiven onderwerpen naar voren waarvan ze hebben gemerkt dat die je aandacht hebben getrokken in het verleden.  Dit vergroot de ruimte tussen groepen, omdat mensen zich daardoor steeds meer begeven in een digitale omgeving met gelijkgestemden die de kijk op zaken met elkaar delen. Dit wordt ook wel aangeduid met de term  ’echo kamer’.  Misschien vormt dit de verzuiling van de huidige tijd, waar dat traditioneel door de kerk  en politieke entiteiten werd ingegeven.

Interessant is het fenomeen van het  ‘derdepersooneffect’. Je ziet dat vaker bij items die gerelateerd zijn aan veiligheid. De gedachte dat het effect op anderen, op de buren, groter is dan op jezelf. Intussen blijken de betreffende respondenten minder resistent tegen nepnieuws te zijn dan ze denken. Een zekere anonimiteit brengt de zelfbeheersing en zelfreflectie die mensen zich gewoonlijk in hun bewoordingen en onderlinge verhoudingen aanmeten in de verdrukking, wat maakt dat de nuances verdwijnen.

Bas van der Schot

Feiten op achterstand

Partijen hebben ook groot gewin bij een grote aanhang van bepaalde berichten. Veel social media genereren geld door clickbaits. Dat wil zeggen inkomsten per klik. Bepaalde elementen verhogen het aantal kliks. Ook van dit gegeven zijn gebruikers zich vaak niet bewust.

Binnen nepnieuws spelen emoties een grote rol; in combinatie met een zekere desinteresse voor feiten is dat zorgelijk. Want nepnieuws heeft een onbewuste doorwerking, het speelt in op het onderbuikgevoel en ook op angst. Het blijft haken.  Dus ook al wordt het nieuws met feiten weerlegd, de gevolgen zijn daardoor lastig terug te draaien. En ook al doorzien mensen in eerste instantie de nepfactor, wat gebeurt er later in het brein wanneer alle informatie samenkomt in iemands hoofd? Dat is eigenlijk niet bekend, maar aanwijzingen duiden erop dat mensen zich vaak onbewust zijn van de doorwerking op hun denkbeelden. Onbekend is nog welk element in de bron het effect verklaart, hoe groot de beïnvloeding is en hoe lang deze duurt (Volkskrant, december 2017).

Trap er niet in

Nepnieuws is enigszins in korte tijd een containerbegrip geworden. Daarom is het goed dat leerlingen ook naar verschillende vormen van nepnieuws leren kijken. Er zijn verschillende genres van nieuwsberichten, informatieberichten, die niet van elkaar te isoleren zijn, maar wel enigszins te onderscheiden.  Gevoel van hoe de media inwerken op je brein is van belang om je er tegen te kunnen wapenen en ook zelf invloed uit te oefenen op informatiestromen.  Op school leren leerlingen onder meer een eigen mening te vormen en in discussie te gaan. Dat is goed, maar daar hoort ook bij dat je je oor te luisteren legt en de juiste vragen stelt.  Kritische vragen omringen nepnieuws, want wie bepaalt wat  waar en niet-waar is. Daar dreigt  het hellend vlak van opinie en censuur of het weren van onwelgevallige informatie.

zie ook elders op dit blog:

Ga ermee aan de slag!

Advertenties